సాగు పద్ధతులు (Cultural Practices)
- విత్తన మోతాదు (Seed Rate): ఒక హెక్టార్లో పంట సాగు చేయడానికి, సాధారణ పరాగసంపర్క రకాలకు (Open pollinated varieties) 200-250 గ్రాముల విత్తనాలు అవసరమవుతాయి, అదే హైబ్రిడ్ రకాలకైతే 100-120 గ్రాముల విత్తనాలు సరిపోతాయి. నారుమడిని 1.25 మీటర్ల వెడల్పు, 20 సెంటీమీటర్ల ఎత్తు ఉన్న ఎత్తైన మడులపై నిర్మించాలి. నారు దశలో వచ్చే కుళ్లు తెగులు (మొక్కల మరణాలు) నివారించడానికి 1.5% ఫార్మాలిన్ ద్రావణంతో నేలను శుద్ధి చేయడం (Fumigation) ప్రభావవంతంగా పనిచేస్తుంది. విత్తే ముందు విత్తనానికి థైరామ్ లేదా క్యాప్టాన్ వంటి శిలీంద్ర నాశకాలను కిలో విత్తనానికి 3 గ్రాముల చొప్పున కలిపి విత్తన శుద్ధి చేయడం వల్ల నారును నేల ద్వారా సంక్రమించే తెగుళ్ల నుండి రక్షించవచ్చు. జిబ్బరెల్లిన్స్ (Gibberellins) తో విత్తన శుద్ధి చేయడం వల్ల విత్తన సామర్థ్యం, మొలకశాతం మరియు నారుమడి అంతటా ఒకేలా పెరగడం మెరుగుపడుతుంది. ఐఏఏ (IAA - 30 ppm) తో విత్తన శుద్ధి చేసి, ఆ తర్వాత ఫోరేట్ మరియు ఎండోసల్ఫాన్ ప్రయోగించడం వల్ల దిగుబడి పెరగడమే కాకుండా మొగ్గ మరియు కాయ తొలిచే పురుగును నివారించవచ్చని తేలింది.
పంట బాగా నిలదొక్కుకోవడానికి మరియు నాటే సమయానికి కీటకాలు, తెగుళ్లు లేని ఏకరీతి, ఆరోగ్యకరమైన నారును పొందడానికి ప్రోట్రేలలో (Portray) పెంచిన నారును ఉపయోగించాల్సిందిగా సిఫార్సు చేయబడింది.
- మొక్కల మధ్య దూరం (Spacing) : నాటే దూరం అనేది నేల సారవంతం, పంట కాలం మరియు రకంపై ఆధారపడి ఉంటుంది. సాధారణంగా, బాగా పెరిగే, గుండ్రని మరియు అధిక దిగుబడినిచ్చే రకాలకు వరుసల మధ్య మరియు మొక్కల మధ్య 75 x 60 సెం.మీ మరియు 90 x 90 సెం.మీ దూరం ఉంచాలి; ముందస్తు మరియు పొట్టి రకాలకు 45 x 45 సెం.మీ, మరియు మధ్యస్థంగా పెరిగే రకాలకు 60 x 45 సెం.మీ దూరం ఇవ్వాలి. సాధారణ రకాలకు వరుసల మధ్య 90 సెం.మీ మరియు మొక్కల మధ్య 50 సెం.మీ దూరం పాటిస్తారు. ఇది నేల సారాన్ని బట్టి మారుతుంది. ఎఫ్1 (F1) హైబ్రిడ్ రకాల విషయానికి వస్తే సాధారణంగా 90 x 60 సెం.మీ / 100 సెం.మీ x 60 సెం.మీ దూరం (దక్షిణ భారత పరిస్థితులలో) పాటించబడుతుంది.
- నారు నాటడం (Transplanting): నారు నాటడానికి కొన్ని రోజుల ముందు, పాటించే దూరాన్ని బట్టి (సాధారణంగా హైబ్రిడ్లకు 1.0 మీ X 50 సెం.మీ మరియు సాధారణ రకాలకు 90 సెం.మీ x 50 సెం.మీ) నాగలితో లేదా మార్కర్తో నేలను సిద్ధం చేస్తారు. వంకాయ నారు 4-6 వారాల వయస్సు ఉన్నప్పుడు లేదా 3-4 ఆకుల దశకు చేరుకున్నప్పుడు నాటాలి. నేల సారాన్ని బట్టి 60 నుండి 40 సెం.మీ దూరంలో బోదెలు మరియు కాలువలు (Ridges and furrows) సిద్ధం చేసుకోవాలి. నాటడానికి ఒక రోజు ముందు తడి ఇవ్వాలి. పొలానికి తేలికపాటి నీటి పారుదల అందించి, పైన పేర్కొన్న విధంగా తగిన దూరంలో రంధ్రాలు చేసి, బోదెల పక్కల ఒక్కో చోట ఒకే నారు మొక్కను నాటాలి. నాటిన తర్వాత తడి ఇవ్వాలి మరియు ఆ తర్వాత ప్రతి 4-5 రోజులకు ఒకసారి (దక్షిణ భారత పరిస్థితులలో) నీరు పెట్టాలి.
- ఎరువులు మరియు యాజమాన్యం:
వంకాయకు అవసరమయ్యే ఎరువుల మోతాదు కూడా నేల రకం, పంట మార్పిడి, కాలం, రకం మరియు పండించే ప్రాంతంపై ఆధారపడి ఉంటుంది. లెగ్యుమినస్ (చిక్కుడు జాతి) పంటల తర్వాత లేదా పచ్చిరొట్ట ఎరువుల తర్వాత పండించే వంకాయ, సాధారణ పంటల తర్వాత లేదా పచ్చిరొట్ట వేయకుండా పండించే పంట కంటే ఎక్కువ దిగుబడిని ఇస్తుందని గమనించబడింది. ఒక హెక్టారు భూమికి సుమారు 25 టన్నుల పశువుల ఎరువు అవసరమవుతుంది. సూక్ష్మపోషకాలను విడిగా లేదా ప్రధాన పోషకాలతో కలిపి అందించడం వల్ల దిగుబడి పెరగడమే కాకుండా నాణ్యత కూడా మెరుగుపడుతుంది. సాధారణ రకాలకు 120 కిలోల నత్రజని, 80 కిలోల భాస్వరం మరియు 50 కిలోల పొటాష్ (NPK) మోతాదు సిఫార్సు చేయబడింది. ఇందులో 60 కిలోల నత్రజని, మొత్తం భాస్వరం మరియు పొటాష్ ఎరువులను బేసల్ డోస్ (పంట నాటేటప్పుడు తొలి విడతగా) అందించాలి మరియు మిగిలిన 60 కిలోల నత్రజనిని నారు నాటిన 30 రోజుల తర్వాత పైపాటుగా (Top dressing) వేయాలి. ఎఫ్1 హైబ్రిడ్లకైతే 180 కిలోల నత్రజని, 150 కిలోల భాస్వరం మరియు 120 కిలోల పొటాష్ ఎరువుల మోతాదు సిఫార్సు చేయబడింది. దీనిలో 60 కిలోల నత్రజని, సగం మోతాదు భాస్వరం మరియు పొటాష్ ఎరువులను తొలి విడతగా అందించాలి, మిగిలిన సగం భాస్వరం, పొటాష్ మరియు 60 కిలోల నత్రజనిని 30 రోజుల తర్వాత పైపాటుగా ఇవ్వాలి. 3వ విడతగా మిగిలిన 60 కిలోల నత్రజనిని నారు నాటిన 50 రోజుల తర్వాత వేయాలి. బిందు సేద్యం (Drip/Trickle irrigation) ద్వారా ఎరువుల వినియోగ సామర్థ్యం పెరుగుతుంది, సాధారణ కాలువల పద్ధతిలో 360 కిలోల/హెక్టారుకు ఇచ్చే నత్రజని దిగుబడిని, బిందు సేద్యం ద్వారా కేవలం 180 కిలోల/హెక్టారు మోతాదుతోనే సాధించవచ్చు.
- కలుపు నివారణ (Weeding):
వంకాయ నెమ్మదిగా పెరిగే పంట కావడం వల్ల, వేగంగా పెరిగే కలుపు మొక్కలతో పోటీ పడలేదు. కాబట్టి పంట తొలి దశ నుండే కలుపును తొలగించడానికి లోతు తక్కువగా అంతరకృషి (Shallow inter-cultivation) చేయాలి. కలుపును సమర్థవంతంగా నివారించడానికి, వేర్లకు గాలి సరిగ్గా ఆడటానికి మరియు మొక్కలు బాగా పెరగడానికి సాధారణంగా 3-4 సార్లు గొర్రు లేదా తవ్వకం (Hoeings) అవసరమవుతాయి. వంకాయ సాగులో నల్లటి పాలిథిన్ షీట్తో మల్చింగ్ (Mulching) చేయడం వల్ల కలుపు ఎదుగుదల తగ్గుతుంది, పంట పెరుగుదల వేగవంతమవుతుంది, త్వరగా కాపుకు వస్తుంది మరియు మొత్తం దిగుబడి పెరుగుతుంది.
- నీటి పారుదల (Irrigation):
తగినంత తేమ పరిస్థితులు ఉన్నప్పుడు వంకాయలో గరిష్ట దిగుబడులు సాధించవచ్చు. కాయలు సరిగ్గా పడటానికి మరియు అవి వృద్ధి చెందడానికి సకాలంలో నీటి పారుదల ఎంతో అవసరం. నీటి వినియోగాన్ని తగ్గించడానికి మరియు కలుపును అదుపు చేయడానికి బిందు సేద్యం (Drip irrigation) ఎంతో ప్రయోజనకరం. వంకాయ పంటకు వేసవి కాలంలో ప్రతి 3 లేదా 4 రోజులకు ఒకసారి, మరియు శీతాకాలంలో ప్రతి 12-15 రోజులకు ఒకసారి నీరు పెట్టడం మంచిది. నేల రకం, పంట ఎదుగుదల దశ మరియు వాతావరణ పరిస్థితులను పరిగణనలోకి తీసుకుని స్థానిక అవసరాలకు అనుగుణంగా నీటి పారుదల అందించాలి. బిందు సేద్య పద్ధతి నీటి వృధాను సమర్థవంతంగా తగ్గిస్తుంది, కలుపును అదుపు చేస్తుంది మరియు దిగుబడిని పెంచుతుంది. డ్రిప్ సిస్టమ్ మరియు తెల్లటి పాలిథిన్ మల్చింగ్ను కలిపి ఉపయోగించడం వల్ల నీటి అవసరాలు 29% తగ్గాయి మరియు దిగుబడి 18% పెరిగింది. సాధారణ పద్ధతి కంటే నీటి వినియోగ సామర్థ్యం 66% పెరిగింది. వంకాయ సాగులో కాలువల పద్ధతికి 11,000 క్యూబిక్ సెం.మీ/హెక్టారుకు నీరు అవసరమైతే, బిందు సేద్యానికి కేవలం 6,000 క్యూబిక్ సెం.మీ/హెక్టారుకు మాత్రమే నీరు అవసరమవుతుంది.
